Jak reagować na obrażanie się dziecka? Sposoby na „fochy” Twojego malucha

Są takie momenty, kiedy dziecko odwraca się plecami, zamyka w sobie, trzaska drzwiami albo wypowiada dramatyczne: „Idź stąd. Nie kocham Cię już.” I choć dla dorosłego bywa to irytujące lub zaskakujące, dla dziecka jest to często jedyny sposób, by poradzić sobie z emocjami, których nie potrafi jeszcze nazwać. Dobra wiadomość jest taka, że obrażanie się, „zamykanie się” i emocjonalny bunt to absolutnie normalny etap rozwojowy. A jeszcze lepsza — możesz zareagować tak, by nie dokładać napięcia, a jednocześnie wspierać dziecko w dojrzewaniu emocjonalnym

Dlaczego dziecko się obraża i czy to normalny etap rozwoju?

Tak — to całkowicie naturalne, szczególnie między 2. a 6. rokiem życia. To okres, w którym układ nerwowy dopiero uczy się regulować emocje, a różne części mózgu rozwijają się w różnym tempie. Najprościej mówiąc, u małego dziecka:

• „centrum emocji” (ciało migdałowate) działa bardzo szybko i mocno — dlatego reakcje bywają impulsywne, nagłe, czasem teatralne;

• „centrum kontroli” (kora przedczołowa), które odpowiada za hamowanie impulsów, myślenie o konsekwencjach, analizowanie sytuacji, rozwija się do około 25. roku życia — a wiec między 2. a 6. rokiem pracuje jeszcze bardzo niedojrzale.

To oznacza, że gdy coś pójdzie nie po jego myśli, dziecko reaguje całym sobą. To nie manipulacja, to biologia w czystej postaci. Ponieważ nie ma jeszcze dostępu do dojrzałych strategii: nie powie: „to mnie zraniło”, nie poprosi : „daj mi chwilę”, nie wytłumaczy : „potrzebuję czasu, żeby ochłonąć”. Więc jego ciało robi to za nie: zamyka się, odwraca, wycofuje albo stawia symboliczny mur po to, by ochronić je przed złością, zawodem, utratą wpływu lub czymkolwiek, co w danym momencie może być dla niego za trudne. I właśnie w tej chwili – niezależnie od tego, co deklaruje lub pokazuje dziecko – potrzebuje dorosłego, który będzie jego„ zewnętrzną regulacją”, kimś kto jest w stanie:

• zauważyć,

• nazwać,

• pomóc,

• dać strukturę i spokój,

kiedy dziecko jest jeszcze za małe, by zrobić to samodzielnie. I tu pojawia się pytanie, które stawia sobie większość rodziców:

Jak reagować w momencie, kiedy dziecko się obraża?

Kiedy dziecko odwraca się plecami, chowa w kąt, przestaje mówić albo złości się tak bardzo, że trudno do niego dotrzeć — w nas, dorosłych, też pojawia się napięcie. Jak sobie z nim poradzić i co zrobić żeby być dla malucha wsparciem?

• Zatrzymaj się. Zadbaj o swój spokój – to trudniejsze niż brzmi, ale absolutnie kluczowe. Układ nerwowy dziecka „podpina się” pod nasz. Jeśli my zaczniemy się denerwować — jego złość wzrośnie. Jeśli my zwolnimy — jego emocje również mają szansę opaść.  Możesz pomyśleć: „To nie jest o mnie. To tylko emocja mojego dziecka. Przejdzie.” Możesz wziąć powolny oddech, przykucnąć, zrobić pół kroku w tył — cokolwiek, co pomoże Ci wejść w tryb wsparcia, a nie walki.

• Nazwij to, co widzisz – krótko, z empatią i bez oceny – kiedy dziecko jest obrażone, nie potrzebuje długich wykładów. Potrzebuje czuć, że dorosły rozumie jego emocję, nawet jeśli nie zgadza się na zachowanie. Sprawdzą się proste komunikaty:

  – „Widzę, że jest ci bardzo trudno.”

  – „To, co się stało, mocno cię zabolało.”

  – „Chyba jesteś bardzo zawiedziony.”

  – „Widzę, że potrzebujesz chwili.” Takie słowa nie „rozpieszczają” i nie „zachęcają do focha”. One obniżają napięcie —neurobiologia mówi o tym bardzo jasno: nazwanie emocji wygasza reakcję ciała migdałowatego czyli naszego radaru bezpieczeństwa odpowiedzialnego za aktywowanie jednej z naszych pierwotnych reakcji – walki, ucieczki albo zamrożenia.

• Postaw spokojną i jasną granicę – obrażone dziecko potrzebuje nie tylko empatii, ale i ram. Granica nie jest karą. Granica jest informacją: „Jestem obok i pomogę Ci poradzić sobie z sytuacją.” Możesz powiedzieć:- „Możesz być zły i  jednocześnie nie zgadam się żebyś mnie bił.”

  – „Możesz chcieć pobyć sam, ja poczekam tutaj.”

  – „Nie zgadzam się na krzyczenie i z uwagą wysłucham Cię , kiedy będziesz mówić spokojnie”

  – „Co mogę zrobić żebyś poczuł/a się lepiej z moją decyzją, której nie zmienię.”

  – Możesz też użyć metafory ogniska, mówiąc:  „Poczekajmy, aż ognisko złości trochę przygaśnie. Będziesz mógł wtedy powiedzieć, o co Ci chodzi.”
  
  A co jeśli dziecko się chowa, zamyka w sobie albo odmawia kontaktu? To również normalna reakcja. Nie każdy maluch reaguje „wybuchem” — niektóre dzieci reagują „zamrożeniem”. Najlepsze, co możesz wtedy zrobić, to:
  
  – usiąść niedaleko,

  – być obecnym, ale nie natrętnym,

  – powiedzieć cicho: „Jestem tutaj. Kiedy będziesz gotowy, podejdź.” Dla dziecka to sygnał: „Nie naciska, ale też nie odchodzi.”  To buduje bezpieczeństwo.

• Rozmowa, gdy emocje już opadną – to najważniejszy krok , bo dziecko uczy się nie w trakcie trudnej sytuacji, ale po niej. Wtedy możesz pomóc mu zrozumieć, co się wydarzyło, i znaleźć alternatywę na przyszłość.  Możesz:
  
   – Nazwać to doświadczenie: „Wcześniej było ci bardzo trudno.” / „Chyba poczułeś się niesprawiedliwie potraktowany.”

  – Zapytać o potrzeby: „Czego potrzebowałeś w tamtym momencie?” / „Co by ci pomogło następnym razem?”

  – Zaproponować proste strategie: „Możesz powiedzieć: potrzebuję przerwy.”/„Możesz tupnąć nogą, ale nie uderzać.”

  – Docenić wysiłek, nie efekt: „Podobało mi się, że po chwili wróciłeś porozmawiać.”/ „Widzę, że spróbowałaś inaczej niż ostatnio.”Dzięki temu dziecko uczy się, że emocje można wyrażać, a nie „wybuchać” od nich — i że zawsze może na ciebie liczyć.

Czego unikać w reakcji na „fochy dziecka”?

• Krzyku i „wybuchu dorosłego – krzyk nie gasi złości dziecka. Raczej dokłada kolejną warstwę napięcia do emocji, które i tak są już bardzo silne. Badania neuropsychologiczne (AIO) pokazują, że: rośnie poziom kortyzolu, aktywuje się silniej ciało migdałowate, kora przedczołowa (odpowiedzialna za myślenie i słuchanie) się „wyłącza”.
  Efekt? Dziecko jeszcze bardziej się zamyka, buntuje lub płacze — a my czujemy, że „nic do niego nie dociera”.

• Zawstydzania („Nie zachowuj się jak dzidziuś”) – zawstydzanie trafia prosto w poczucie własnej wartości. Dziecko słyszy: „Twoje emocje są niewłaściwe, a ty sam jesteś nie taki.” To nie uczy regulacji. To uczy ukrywania uczuć — i efekcie prowadzi do  ogromnego napięcia wewnętrznego.

• Wycofanie się z bliskości – „Jak będziesz tak robić, to idę sobie.” „Przemyśl to i przyjdź, jak przestaniesz. ”Dla dorosłego to „przerwa”. Dla dziecka — sygnał utraty więzi. A dziecko, które traci poczucie bezpieczeństwa , zawsze będzie reagować jeszcze mocniej i bardziej gwałtownie.

• Uleganie, żeby „mieć spokój” – „No dobrze, niech tak będzie…” Na krótką chwilę jest spokojniej, jednak w dłuższej perspektywie dziecko uczy się, że jeśli się obrazi dostanie wszystko to, czego chce.

• Tłumaczenia „w trakcie burzy” – emocje są jak ogień — nie da się go logicznie przekonać, żeby przestał płonąć. Kiedy emocje są w zenicie, dziecko nie słyszy treści. Słyszy ton naszego głosu, a ten często pełen napięcia sprawia, że „ognisko” płonie jeszcze mocniej.

• Nadawanie złych intencji („Robisz to specjalnie”) – dziecko, które odwraca się plecami albo milczy, nie robi tego po to, by nas zranić. To jego sposób na powiedzenie nam z jest mu z czymś trudno. Interpretowanie jego zachowania  jako manipulacji sprawia, że reagujemy ostrzej, niż sytuacja wymaga. A dziecko potrzebuje w tym momencie nie oceny jego intencji, tylko regulacji i nazwania emocji.

• Próba „naprawienia nastroju” na siłę – „No już, nie przesadzaj”, „Zobacz, mam coś fajnego!” — choć wypowiadane najczęściej z rodzicielskiej troski przez dziecko są interpretowane zupełnie inaczej. „To, co czuję, jest niewygodne.” „Muszę szybko przestać, bo to nie jest w porządku.” „Nawet dorośli nie radzą sobie z tym, co czuję.”

Obrażanie się to nie „złośliwość”, nie manipulacja i nie „wada” charakteru. To informacja od niedojrzałego układu nerwowego: „Mam trudność, z którą jeszcze nie potrafię sobie inaczej poradzić.” A my – dorośli – mamy ogromny wpływ na to, jak często te trudne momenty będą się pojawiać. Nie poprzez „wygaszanie focha”, ale poprzez budowanie w dziecku umiejętności, które sprawią, że rzadziej będzie sięgało po obrażanie jako jedyny sposób radzenia sobie. Jak to zrobić?

• Buduj przewidywalność i rytm dnia – im bardziej stabilna codzienność, tym spokojniejszy układ nerwowy. Dzieci o wiele rzadziej obrażają się w środowisku, które je nie zaskakuje.

• Dawaj dziecku przestrzeń na małe decyzje – dziecko, które ma wpływ, nie musi walczyć o niego obrażaniem się. Proste wybory (sweter, kubek, zabawa, kolejność działań) robią ogromną różnicę.

• Reaguj spokojniej, niż dziecko się spodziewa – to najskuteczniejsza metoda regulacji. Kiedy dorosły nie „wkręca się” w emocje dziecka, ono uczy się, że z trudnymi uczuciami można sobie poradzić.

• Ucz dziecko języka emocji – dziecko, które potrafi powiedzieć: „jestem zawiedziony”, „jest mi przykro”, „to dla mnie za trudne”— rzadziej potrzebuje odwracania się plecami czy zamykania w sobie.

• Doceniaj wysiłek, nie „grzeczność” – „Widzę, że spróbowałaś inaczej niż ostatnio.” „Podoba mi się, że powiedziałeś, co czujesz.” „Dobrze, że wróciłeś porozmawiać.” –  buduje w dziecku poczucie kompetencji zamiast strachu przed oceną.

• Modeluj reakcje — dziecko patrzy bardziej, niż słucha – sposób, w jaki my radzimy sobie z frustracją, jest dla dzieci wskazówką  – „Aha, tak można.”

• Zadbaj o wyciszające aktywności w ciągu dnia – dziecko, które regularnie „schodzi z napięcia”, mniej wybucha. Możesz zainspirować się, czytając nasz artykuł: Calming games for children

• Bądź bezpiecznym miejscem „po wszystkim”- dziecko nie potrzebuje idealnego rodzica. Potrzebuje rodzica, który wraca po trudnym momencie z czułością i ciekawością. To wtedy uczy się najwięcej.

Na koniec najważniejsze:

Twoje dziecko nie obraża się po to, by Cię zranić. Ono po prostu pokazuje Ci, gdzie jeszcze potrzebuje Twojego wsparcia. .To właśnie w takich momentach — nie tych idealnych, ale tych prawdziwych — rodzi się najbardziej trwała więź. A każde kolejne trudne popołudnie czy wieczór staje się małym krokiem ku temu, by Wasza relacja była coraz bardziej odporna, spokojna i pełna zaufania. 

Jeżeli chcesz dowiedzieć się więcej na temat rozwoju społecznego i poznawczego dziecka, zachęcamy do przeczytania artykułów:

„Jak wspierać rozwój społeczny dziecka?”
https://pomaranczowa-ciuchcia.pl/blog/jak-wspierac-rozwoj-spoleczny-dziecka/

„Czym jest rozwój poznawczy dziecka?”:
https://pomaranczowa-ciuchcia.pl/blog/czym-jest-rozwoj-poznawczy-dziecka/  

 

AUTHOR:
Joanna Goc-Matyskiel
teacher, Positive Discipline educator, TUS and critical thinking trainer